Η κεντρική αντίθεση;

Στην αρχή ήταν ολόκληρες γειτονιές στο κέντρο της Αθήνας, στις οποίες χιλιάδες μετανάστες στοιβάζονταν σε μικροσκοπικά διαμερίσματα και στενούς δρόμους και στις οποίες σύντομα οι νόμοι της ωμής επιβίωσης αντικατέστησαν την όποια νομιμότητα και έγιναν η νέα κανονικότητα. Με την έλευση της κρίσης, εκατοντάδες άλλοι, πέραν των μεταναστών, βρίσκονται προ των πυλών της γκετοποιημένης εξαθλίωσης. Ήδη, δημοσιεύματα αναφέρουν εκτός από τη δραματική αύξηση των αστέγων και τις πρώτες οικογένειες που ζουν σε κάμπινγκ ή τροχόσπιτα κατά τα πρότυπα των εξαθλιωμένων στις φτωχές πολιτείες των ΗΠΑ.

Είπα, λοιπόν, να παρουσιάσω πιο κάτω ένα μικρό απόσπασμα από το σύντομο δοκίμιο του μεγάλου Γερμανού κοινωνιολόγου Νίκλας Λούμανν (Niklas Luhmann, 1927-1998), με τίτλο Beyond Barbarism – Jenseits von Barbarei-1995 – (Πέρα από την έννοια του Βαρβάρου – η μετάφραση ίσως;) στο οποίο ξεκινώντας από τη διαπραγμάτευση της έννοιας του Βαρβάρου στην αρχαία Ελλάδα, εισάγει την εκτίμηση ότι η κεντρική αντίθεση του 21ου αιώνα πιθανώς να είναι το δίπολο (κοινωνική) ενσωμάτωση/αποκλεισμός. Ο Λούμανν θεωρείται μαζί με τον Χάμπερμας εκ των κορυφαίων Γερμανών κοινωνιολόγων μετά τον Πόλεμο με ένα μνημειώδες έργο 70 βιβλίων και περίπου 400 δημοσιευμένων άρθρων (μέσα σε 30 χρόνια). Είναι ο βασικός εισηγητής της Θεωρίας των (αυτοποιητικών και αυτοαναφορικών) Κοινωνικών Συστημάτων, η οποία εκτενώς περιγράφεται στα κορυφαία έργα του Κοινωνικά Συστήματα – Soziale Systeme. Grundriß einer allgemeinen Theorie  (1984) και Η Κοινωνία της Κοινωνίας -Die Gesellschaft der Gesellschaft  (1997). Στην Ελλάδα παραμένει εν πολλοίς αμετάφραστος και παντελώς αδιάφορος (ή και άγνωστος)  για τη ράθυμη ημεδαπή ιντελιγκέντσια, ίσως γιατί θεωρήθηκε «δεξιούλης» για τα εκλεπτυσμένα γούστα της, οπότε είχε την τύχη διανοητών όπως ο Παπαϊωάννου και εν μέρει ο Κονδύλης…

Η μετάφραση που ακολουθεί είναι από τα αγγλικά (από το βιβλίο Luhmann explained του Hans-Georg Moeller, 2006), με ευθύνη  του διαχειριστή του παρόντος ιστολογίου (όπως και τα τονισμένα σημεία) και ως εκ τούτου περιορισμένης σοβαρότητας…

[…] Σε πείσμα των αγαθών προθέσεων, πρέπει να τονιστεί ότι ο αποκλεισμός εξακολουθεί να υπάρχει και μάλιστα σε τεράστια κλίμακα και σε τέτοιες μορφές εξαθλίωσης που είναι πέρα από κάθε περιγραφή. Οποιοσδήποτε τολμήσει να επισκεφτεί τις φαβέλες των Νοτιο-αμερικάνικων μεγαλουπόλεων και βγει ζωντανός από εκεί, θα το επιβεβαιώσει. Ακόμα και μια επίσκεψη στους οικισμούς που ξέμειναν μετά το κλείσιμο των ανθρακωρυχείων στην Ουαλία βεβαιώνει το ίδιο. Για να γίνει αυτή η διαπίστωση δεν χρειάζεται κάποια ιδιαίτερη εμπειρική έρευνα. Όποιος εμπιστεύεται τα μάτια του μπορεί να δει και μάλιστα να δει τόσο έντονα ώστε όλες οι διαθέσιμες ερμηνείες να αποδειχτούν ανεπαρκείς.

Γνωρίζουμε ότι γίνεται λόγος για εκμετάλλευση, κοινωνική καταπίεση, περιθωριοποίηση ή για διεύρυνση των αντιθέσεων κέντρου – περιφέρειας. Όμως, όλες αυτές είναι θεωρίες που καθοδηγούνται από την επιδίωξη της πλήρους ενσωμάτωσης και ως εκ τούτου αναζητούν αποδιοπομπαίους τράγους: ο καπιταλισμός, η κυρίαρχη συμμαχία χρηματοπιστωτικού και βιομηχανικού κεφαλαίου με το στρατό ή με τις ισχυρές οικογένειες της χώρας. Αν, παρ’ όλα αυτά κάποιος ρίξει μια πιο προσεκτική ματιά δεν θα εντοπίσει τίποτε που να μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο εκμετάλλευσης ή καταπίεσης. Βρίσκει μόνο ανθρώπινες υπάρξεις υποβιβασμένες σε απλά σαρκία που, αντιλαμβανόμενες τους εαυτούς τους και τους άλλους με αυτόν τον τρόπο, προσπαθούν να τα βγάλουν πέρα μέχρι την επόμενη μέρα. Για να επιβιώσουν θα πρέπει να αναπτύξουν ιδιαίτερες ικανότητες εντοπισμού των κινδύνων και απόκτησης μόνο όσων  είναι άκρως απαραίτητα – ή αλλιώς, παραίτηση και αδιαφορία για οποιαδήποτε «αστική» αξία συμπεριλαμβανομένων της τάξης, της καθαριότητας και του αυτοσεβασμού. Κι αν κάποιος προσπαθήσει να βγάλει νόημα απ’ ό,τι βλέπει, τότε μπορεί να καταλήξει στην άποψη ότι αυτή θα είναι η κεντρική αντίθεση του επόμενου αιώνα: ενσωμάτωση και αποκλεισμός.

[…]

Τα λειτουργικά συστήματα της κοινωνίας (σ.τ.μ.: πολιτική, οικονομία, δικαιοσύνη, εκπαίδευση, τέχνη, MME, κλπ), όταν λειτουργούν με βάση τη λογική τους, αποκλείουν πρόσωπα ή τα περιθωριοποιούν τόσο ριζικά ώστε να υπάρχουν σοβαρές συνέπειες στην δυνατότητα πρόσβασής τους και στα υπόλοιπα λειτουργικά συστήματα. Χωρίς μόρφωση, χωρίς δουλειά, χωρίς εισόδημα, χωρίς χαρτιά γάμου, χωρίς πιστοποιητικά γέννησης παιδιών, χωρίς διαβατήριο, χωρίς δυνατότητα συμμετοχής στην πολιτική, χωρίς δυνατότητα πρόσβασης στη νομική συμβουλή, την αστυνομία ή τα δικαστήρια – και ο κατάλογος μπορεί να μακραίνει ανάλογα με τις περιστάσεις περιλαμβάνοντας κάθε δυνατή μορφή περιθωριοποίησης μέχρι τον ολικό αποκλεισμό. Κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι έτσι πρέπει να είναι τα πράγματα σύμφωνα με κάποια Μαλθουσιανή λογική. Αρκεί να καταλάβουμε, όμως, ότι έτσι είναι, καθώς και τον τρόπο που αυτό το διογκούμενο φαινόμενο παράγεται στα περιθώρια των λειτουργικών συστημάτων. Μήπως η θρησκεία θα μπορούσε να προσφέρει τη δυνατότητα κάποιας εξαίρεσης; Κι εκεί όμως, αν κάποιος εξετάσει προσεκτικά τις αναρίθμητες νέες λατρείες του σύγχρονου κόσμου που βασίζονται στην έκσταση σαν μέσο, την κατάργηση της διάκρισης μεταξύ λευκής και μαύρης μαγείας ή την ίαση σαν υπόσχεση που δεν ξεχωρίζει τα ιατρικά προβλήματα από τα προβλήματα της υπόλοιπης ζωής, τότε μπορεί να κατανοήσει τους δισταγμούς της Καθολικής Εκκλησίας να υποστηρίξει την θρησκευτικότητα αυτού του τύπου στις εκκλησίες.

Γεγονότα τέτοιας μορφής αναποδογυρίζουν τις κοινές θεωρίες περί κοινωνικής ενσωμάτωσης που υποστηρίζονται από αρκετούς κοινωνιολόγους. Η μοντέρνα κοινωνία έχει πράγματι υψηλό βαθμό ενσωμάτωσης, αλλά μόνο στις ζώνες του αποκλεισμού, σαν αρνητική ενσωμάτωση και το σημαντικότερο όλων, χωρίς συναίνεση.

[…]

Η ενσωμάτωση ατόμου και κοινωνίας δεν στηρίζεται πια στην απλή συναίνεση. Μετατοπίστηκε από την καταγωγή (και συνεπώς από το ήθος) στην καριέρα, δηλαδή θα λέγαμε, στη διαδικασιοποιημένη συνάφεια (σ.τ.μ., processed contingency). Επιπρόσθετα, η αναμενόμενη, από τους νεο-ουμανιστές, σχέση αμοιβαίας επέκτασης μεταξύ κουλτούρας (Bildung) και ελευθερίας, δεν επαληθεύτηκε αλλά αντίθετα μάλλον διαλύθηκε. Στη μοντέρνα κοινωνία της προσφοράς αγαθών, η ελευθερία δεν περιορίζεται από εξωτερικούς καταναγκασμούς αλλά μάλλον δομείται στη βάση της προσφοράς με τέτοιο τρόπο ώστε η πραγμάτωσή της να μην μπορεί πια να αναχθεί στην αυτοπραγμάτωση του ατόμου. Ο καθένας αγοράζει σε καλές τιμές, παρακολουθεί τα φιλμ που διαφημίζονται, επιλέγει μια θρησκεία (ή όχι) έτσι όπως του αρέσει – ακριβώς όπως κάθε άλλος. Ακόμα και ο Θεός έγινε Θεός της προσφοράς. Προσφέρει, στα πρότυπα του περίφημου Στοιχήματος του Πασκάλ, την αγάπη Του τόσο εντυπωσιακά και τόσο ανεξάρτητα από ηθικές κρίσεις που η άρνησή της δεν θα είχε κανένα νόημα ή ακόμα περισσότερο, μιλώντας θεολογικά, θα αποτελούσε τον ορισμό της αμαρτίας. Αυτό δείχνει ότι η κουλτούρα και οι κοινωνικές συνθήκες κατέστησαν την πραγμάτωση της ελευθερίας τόσο ασύμμετρη ώστε το άτομο απέμεινε με τη δυνατότητα αποφάσεων που στερούνται νοήματος – ή κινήσεων διαμαρτυρίας που δεν αλλάζουν τίποτα. Βέβαια, ποτέ δεν ήταν διαφορετικά. Απλά, στις μοντέρνες κοινωνίες κάτι τέτοιο χτυπάει το πιο ζωτικό στοιχείο της αυτοπεριγραφής του συστήματος ως «ανθρωπιστικό». […]

Advertisements

Ετικέτες: , ,

2 Σχόλια to “Η κεντρική αντίθεση;”

  1. Σκαντζόχοιρος Says:

    Αν όντως μετατοπίζεται η κεντρική αντίθεση στο δίπλο στο οποίο αναφέρεται ο Λούμμαν, τότε βρισκόμαστε μπροστά στο κυριότερο σύμπτωμα αποδιάρθρωσης των σύγχρονων κοινωνιών.

    Καμία μορφή οργάνωσης δεν αντέχει, καθώς ολοένα και μεγαλύτερα κομμάτια της κοινωνίας διολισθαίνουν έξω από αυτήν.

    Άλλο η (θεσμισμένη ή άτυπη) ανισότητα και άλλο ο αποκλεισμός. Και όταν αυτός καθίσταται κυρίαρχη συνθήκη για πλατειά στρώματα του πληθυσμού, τότε υπάρχει πρόβλημα βιωσιμότητα και αναπαραγωγής της κοινωνίας.

    Για παράδειγμα, στη Βραζιλία, οι παραγκουπόλεις είναι το σοβαρότερο πρόβλημα (και ταυτόχρονα ιστορικό προϊόν) της ‘βραζιλιάνικης ανάπτυξης’. Δίχως να λύσουν το πρόβλημα της ενσωμάτωσής τους, δεν θα καταφέρουν να συνεχίσουν την πορεία ανάδυσής τους σε μια από τις κεντρικές οικονομίες του πλανήτη (τα περίφημα BRICS).

    Όσο για τη Δύση, όλο το μεταναστευτικό ζήτημα εκδηλώνεται μέσα από αυτήν την αντίθεση. Η οποία όμως για πάρα πολλούς λόγους δεν μπορεί να γίνει παραγωγική. Δηλαδή να οδηγήσει σε μια σύνθεση, καθώς για πολιτιστικούς κυρίως λόγους, η ενσωμάτωση δεν είναι επιθυμητή ούτε από μεγάλα κομμάτια των μεν και των δε. Άρα είναι πολύ πιθανόν να πάμε για ‘δυαδικές κοινωνίες’. Με ό,τι κι αν συνεπάγεται αυτό…

  2. εξαποδω Says:

    Σωστό αυτό που γράφεις. Μένει σαν ερώτημα όμως αν είναι όντως δυαδικές τέτοιες κοινωνίες. Κατά τον Λούμανν το γκέτο με δυσκολία μπορεί να χαρακτηριστεί «κοινωνία» ώστε να αποτελέσει το ένα μέρος της «δυαδικής». Ομοιάζει περισσότερο με no man’s land. Άλλοι κοινωνιολόγοι θεωρούν ότι ο Λούμανν σοκαρισμένος από το μέγεθος της εξαθλίωσης που συνάντησε υπερβάλλει θεωρώντας τις φαβέλες σαν τον «βαθμό μηδέν» της κοινωνικής συγκρότησης. Αυτοί κρίνουν ότι ακόμα και στο γκέτο αναπτύσσονται κοινωνικές δομές που ξεφεύγουν από την απλή συσσωμάτωση ανθρώπινων κορμιών που αναζητούν μόνο την ικανοποίηση των πιο απλών ενστίκτων επιβίωσης. Αν αληθεύει το δεύτερο, τότε ναι πάμε για δυαδική μορφή…
    Μένει να αποδειχτεί τι ακριβώς θα συμβεί.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: