Περί προόδου

Με την έννοια της προόδου είχα πάντοτε μια περίεργη σχέση. Για την ακρίβεια ανέκαθεν με εκνεύριζε το γεγονός ότι είναι συνδεδεμένη με κάτι, αόριστα, θετικό. Αυτή η, συχνά θεολογικού τύπου, χρήση της έτεινε να εξουδετερώνει κάθε ερώτημα του τί, πώς, για τί ή για ποιόν η πρόοδος; Και αν στον καθημερινό λόγο η χρήση της λέξης έχει εκ των προτέρων θετική χροιά, κατέληξα ότι στον πολιτικό λόγο (αλλά και τον επιστημονικό) η χρήση της είναι καθαρά ιδεολογική. Και αυτό με έχει κάνει ακόμη πιο επιφυλακτικό.
Ίσως να φταίει που μεγάλωσα το ’80, επί «Αλλαγής«, τότε που οι λέξεις «πρόοδος» και «προοδευτικός» ήταν το καθημερινό ψωμοτύρι και αποτελούσαν τον απαραίτητο φερετζέ που έκρυβε την εξουσιολαγνεία, το συμβιβασμό, την ιδεολογική προδοσία, την κοινωνική και εισοδηματική αναρρίχηση και σύντομα την …κουτάλα! 🙂
Ίσως που η φετιχιστική πίστη στην «πρόοδο»  (έτσι, ουδέτερα και αρκούντως μεταφυσικά) έχει οδηγήσει τον πλανήτη στα οικολογικά και ανθρωπολογικά του όρια.
Τέλος πάντων, η μικρή εισαγωγή έγινε για να παραθέσω το κάτωθι απόσπασμα από βιβλίο του καθηγητή Γ. Κοντογιώργη, που το βρήκα εξαιρετικά ενδιαφέρον στην προσπάθειά του να αποσαφηνίσει κάποια ζητήματα γύρω από την έννοια της προόδου (οι τονισμοί δικοί μου):

«…αφού μιλάμε για ανθρώπινες κοινωνίες, η πρόοδος συνδέεται οργανικά και, επομένως, είναι δυνατόν να αποδοθεί μόνο με μέτρο την ελευθερία και, φυσικά, με γνώμονα τις παραμέτρους που την εφικτοποιούν.
Πώς όμως θα ορίσουμε την ελευθερία; Η ελευθερία έχει, κατά την κρίση μου, έναν μόνο τρόπο να ορισθεί, ως αυτονομία: «το ζην ως βούλεται έκαστος και όχι κατά τη βούληση άλλου τινός». Θα προσθέσω επίσης τα πεδία της αυτονομίας: το ατομικό, το κοινωνικό, το πολιτικό. Το ατομικό, αφορά στη δράση ενός εκάστου στο περιβάλλον της κοινωνίας, εκεί που δεν συνάπτει δεσμευτικές συμβάσεις. Το κοινωνικό, ορίζει το πεδίο της αυτονομίας, εκεί όπου το άτομο συνάπτει συμβάσεις με κοινωνικά υποσυστήματα (π.χ. σύμβαση εργασίας). Το πολιτικό πεδίο της αυτονομίας ορίζει τη σχέση του ατόμου / της κοινωνίας με τις συνολικές της λειτουργίες.
Οι τρεις αυτές διαστάσεις της ελευθερίας συγκροτούν το σώμα της καθολικής ελευθερίας και συνεπώς της καθολικής προόδου…»

Γιώργος Κοντογιώργης
Έθνος και «εκσυγχρονιστική» νεοτερικότητα (σ. 60-61)
Εναλλακτικές Εκδόσεις, 2006

Θα ακολουθήσει σε επόμενη δημοσίευση ένα ενδιαφέρον απόσπασμα, από το ίδιο βιβλίο, για τα «δικαιώματα«.

Advertisements

Ετικέτες: ,

3 Σχόλια to “Περί προόδου”

  1. εξαποδω Says:

    Ζητάω προκαταβολικά συγγνώμη που, λόγω ολιγοήμερης απουσίας, δεν θα μπορώ να απαντήσω σε σχόλια ή να τα ξεμπλοκάρω.

  2. δελφινάκι Says:

    Την ίδια στιγμή που δικαίως αμφισβητείται η «πρόοδος» ως διαδικασία, δικαίως αμφισβητείται και το «άτομο» ως υπέρτατο υποκείμενο στον παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό. Παρ΄όλα αυτά, κάποιοι και καλά διανοούμενη θεωρούν ότι «κινδυνεύει» το άτομο σήμερα, κι ότι η προβολή της έννοιας του προσώπου είναι αυτό απειλεί τη σημερινή κοινωνία δες :

    http://www.enet.gr/?i=issue.el.home&date=11/07/2009&s=analysh-sta-gegonota
    άρθρο του μεγάλου προέδρου της Ελληνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου Δ.Κ. Παπαϊωάννου
    X.K. Τεγόπουλος Εκδόσεις Α.Ε.RSS | Αναζήτηση | Βοήθεια | Επικοινωνία

    Ελευθεροτυπία, Σάββατο 11 Ιουλίου 2009
    Ανάλυση στα γεγονότα
    Του Δ.Κ. ΠΑΠΑΪΩΑΝΝΟΥ Καιρός να βάλουμε τις μάσκες μας;
    Ο όρος «πρόσωπο» στη θεολογική σκέψη ήταν πάντα ένας όρος ύποπτος για κρυπτοσαβελλιανισμό*, λόγω του ότι σήμαινε το «προσωπείο», τη μάσκα που φορούσε ο ηθοποιός πάνω στη σκηνή.
    Δεν ήταν ποτέ οντολογικός όρος, δήλωνε πάντα μια σχέση, μέχρις ότου οι Καππαδόκες πατέρες τού έδωσαν οντολογικό περιεχόμενο. Και μέχρις εδώ καλά. Σήμερα, στη νέα Θεολογία, και παρά τις όποιες αντιρρήσεις, ο όρος έχει κυριαρχήσει. Εν πάση περιπτώσει στη ζώσα δημοκρατία ο καθένας εκφράζει τις απόψεις του.

    Οταν όμως ο Αρχιεπίσκοπος χρησιμοποιεί τον όρο αυτόν, τότε πρόκειται πλέον για την επίσημη θέση της Εκκλησίας και αυτό οφείλουμε να το δούμε καθώς και τις όποιες προεκτάσεις του. Συγκεκριμένα, σε μία από τις τελευταίες ομιλίες του σε εορταστική εκδήλωση για τους πρωτοκορυφαίους αποστόλους Πέτρο και Παύλο είπε μεταξύ άλλων τα εξής: «Ο άνθρωπος κινδυνεύει. Ο άνθρωπος ιδιαίτερα σήμερα είναι άτομο, δεν είναι πρόσωπο». Και συνεχίζει: «Τι διαφορά υπάρχει μεταξύ ατόμου και προσώπου;»(…) «Αν ο άνθρωπος είναι άτομο είναι κλεισμένος στον εαυτό του, φροντίζει μόνο για εκείνο που τον βολεύει, είναι ατομιστής». «Για να γίνει πρόσωπο πρέπει να ανοιχτεί προς τον άλλον, να μπορεί να δει τον άλλον άνθρωπο στο πρόσωπο, να τον δει στα μάτια».

    ΟΑρχιεπίσκοπος δεν είναι, όταν μιλάει ως Αρχιεπίσκοπος κατά τη διάρκεια της λειτουργίας, μελετητής ή ερευνητής. Θεωρείται ότι εκφράζει την πίστη της Εκκλησίας, την πίστη των Πατέρων, την ορθόδοξη πίστη η οποία διατηρείται αναλλοίωτη, όπως αναφέρεται και στο τροπάριο της Κυριακής της Ορθοδοξίας: «Οι προφήται ως είδον, οι Απόστολοι ως εδίδαξαν, η Εκκλησία ως παρέλαβεν, οι Διδάσκαλοι ως εδογμάτισαν…». Λέγει λοιπόν ο Αγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός: «Ουσία και φύσις και μορφή κατά τους Αγίους Πατέρας ταυτόν εστίν. Και πάλιν υπόστασις και πρόσωπον και άτομον ταυτόν εστίν». Γιατί λοιπόν η επίσημη φωνή της Εκκλησίας να «βάζει» τους δύο όρους «άτομον» και «πρόσωπον» να γρονθοκοπούνται και δεν ακολουθεί τη θέση: «…Εστι ουν το μερικώτερον και αριθμώ διαφέρον οίον ο Πέτρος άτομον και πρόσωπον και υπόστασις όπερ τον τινά σημαίνει»; Στη σύγχρονη θεολογική αντίληψη, καθώς φαίνεται, η καθαυτό υπόστασις, «ήγουν το άτομον», εξοβελίζεται. Ο άνθρωπος ως ον (αμαρτωλό ή μη) καθεαυτό δεν υφίσταται παρά μόνον όταν κινείται ως ρόλος, όταν μπορεί να δει τον άλλον στα μάτια, ενώ δεν «είναι», όταν είναι κλεισμένος στον εαυτό του. Ο ρόλος τού δίνει την οντική ύπαρξή του, αλλιώς δεν υπάρχει ως άνθρωπος.

    Εκείνο που επιχειρείται στην ουσία είναι ο απροσδιόριστος στα μύχιά του άνθρωπος να προσδιορισθεί από τα συμβεβηκότα και τις ιδιότητές του, τους ρόλους του ή ακόμα και τους ρόλους που του αναθέτουν οι άλλοι. Αν ο άνθρωπος είναι άτομο… είναι ατομιστής. Κατ’ επέκταση και ο Ιωάννης Δαμασκηνός, που θεωρούσε ταυτόν άτομον και πρόσωπον, λαθεύει. Με αυτό τον τρόπο η ιδιότητα του ατόμου δηλώνει τον ατομισμό και πρέπει να απορριφθεί. Τι απομένει; Η ιδιότητά του η οποία προσδιορίζεται από τη σχέση του. Το πρόσωπο. Ο άνθρωπος οφείλει να κάνει γνωστά τα ιδιώματά του ως «σχέση», να προσδιορισθεί από αυτήν και να ορισθεί. Η τάση της σύγχρονης κοινωνίας να περάσει τα πάντα μέσα από τη «σχέση» ή να κατανοεί τα πάντα μέσα από αυτήν, θεωρητικά επιτρέπει την περιστολή των ατομικών δικαιωμάτων, την παρακολούθηση μέσω καμερών, την ανάγκη του καιρού μας να γίνουμε οι ηθοποιοί του εαυτού μας, να «υποδυόμαστε» τον εαυτό μας, να μη ζούμε. Η αναγνωρισμένη ιδιαιτερότητα είναι μια λεκτική ψευδαίσθηση, αφού ο άνθρωπος ορίζεται ως ύπαρξη από τη «σχέση». Η κοινωνία της ανεκτικότητας είναι ταυτόχρονα και μια κοινωνία της απώθησης. Η σύγχρονη θεολογική θέση αντιπαραθέτει το άτομο στο πρόσωπο, παραμερίζοντας την πατερική αντίληψη ότι άτομο και υπόσταση και πρόσωπο ταυτόν. Αδυνατεί(;) να παρατηρήσει την ενότητα και επιμένει στην αντιδιαστολή των όρων, πρόσωπο-υπόσταση vs άτομο σε αντίθεση με ό,τι έχει παραδοθεί: «Το της υποστάσεως όνομα δύο σημαίνει. Απλώς μεν γαρ λεγόμενον σημαίνει την απλώς ουσίαν, η δε καθ’ εαυτήν υπόστασις το άτομον σημαίνει και το αφοριστικόν πρόσωπον».

    Μέσα στο κοινωνικό χάος και την αβεβαιότητα που προκαλούν οι οικονομικές κρίσεις εκείνο που αποκτά όλο και περισσότερη σημασία δεν είναι το άτομο, αλλά οι ρόλοι του. Καμιά προστασία της έννοιας «άτομο» δεν υφίσταται γιατί σε κάθε ευκαιρία τα ατομικά δικαιώματα περιστέλλονται χάριν του κοινού καλού, χάριν της ασφαλείας, χάριν της «σχέσης», ενώ αφήνεται στο περιθώριο η πεποίθηση ότι ο άνθρωπος για να είναι άνθρωπος πρέπει να είναι και άτομο. Ετσι το άτομο δεν αντιλαμβάνεται τον εαυτό του παρά ακρωτηριασμένο. Πρέπει να μετατραπεί σε κάτι διαφορετικό από αυτό που είναι ώστε να υφίσταται, ώστε να μπορεί να αναγνωρισθεί ως κατ’ ουσίαν άνθρωπος. Χάριν της «σχέσης», λοιπόν, που είναι προσδιοριστικό της ύπαρξής του -για να παραφράσω μια πρόταση του Βανεγκέμ-, οφείλει να συγκατανεύει σε κάθε πολιτικό ψέμα περί κοινού καλού, να αποδέχεται τις μειώσεις των μισθών, να σκύβει το κεφάλι υπό την απειλή της ανεργίας, να ζητωκραυγάζει τους δημαγωγούς, να παρακολουθεί τα τηλεδημοσιογραφικά ιατρικά ανακοινωθέντα «που μας προτρέπουν να είμαστε καλά ή άσχημα ανάλογα με το εάν οι οικονομικές υποθέσεις πάνε άσχημα ή η κρίση οδεύει προς το τέλος της». Η Ορθοδοξία, θεωρητικά τουλάχιστον, ήταν η καταφυγή του «όλου» ανθρώπου. Τώρα και εκεί ο άνθρωπος μερίζεται, κομματιάζεται, προσδιορίζεται. Καλό είναι, ως εκ τούτου, να μην ξεχνάμε ότι: «Ο Πέτρος και Παύλος και Ιωάννης και οι λοιποί άνθρωποι υποστάσεις και πρόσωπα και άτομα λέγονται». Ο άνθρωπος δεν μπορεί να κρατηθεί διαχωρισμένος από αυτό που πράγματι «είναι» και φυσικά δεν θα «σωθεί» αποβάλλοντας τα ιδιώματά του. Γιατί ακριβώς άτομο είναι αυτό το άθροισμα των ιδιωμάτων του, το οποίο αναφέρεται μόνο σε αυτόν και σε κανέναν άλλον, επειδή ακριβώς αυτό το άθροισμα είναι η καθαυτό υπόσταση, ο άνθρωπος. «… Νυν η σποδός του Ανθρώπου…», καθώς έλεγε ο ποιητής. Αλλιώς ας φορέσουμε τις μάσκες μας…

    * Ο Σαβέλλιος δίδασκε «πως η Αγία Τριάδα δεν ήταν κατ’ ουσίαν τρισυπόστατη, αλλά τριάδα προσώπων ή ονομάτων, με διαδοχικές σχέσεις του Θεού προς τον κόσμο. Ο Πατέρας είναι ο δημιουργός…, ο Υιός είναι ο Λυτρωτής και το πρόσωπο του Θεού και το Αγιο Πνεύμα είναι ο ίδιος ο Πατήρ που όμως δίδει και συντηρεί τη ζωή στην εκκλησία», θέση που απέρριψε η ορθόδοξη παράδοση.

  3. Περί δικαιώματος και συναίνεσης « Το ιστολόγιο του εξαποδώ Says:

    […] Το ιστολόγιο του εξαποδώ μεθ’ ορμής ακαθέκτου « Περί προόδου […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: